พี่ต้องเป็นตัวอย่าง Eldest Daughter Syndrome กับภาระที่ลูกสาวคนโตแบกตั้งแต่จำความได้
มีเด็กผู้หญิงคนหนึ่งในนิทานที่โตขึ้นมาพร้อมกับบทบาทที่ไม่มีใครถาม เธอชื่อ Wendy Darling
คืนหนึ่ง Peter Pan บินมาที่หน้าต่างของเธอ พาเธอและน้องชายสองคนไปยังดินแดน Neverland ที่ซึ่งไม่มีใครต้องโต แต่ตลอดการเดินทาง Wendy ไม่ได้ได้เป็นเด็กสักครั้ง เธอทำอาหาร ดูแลน้อง ปลอบใจเพื่อน และเป็น “แม่” ให้กับทุกคน แม้ตัวเองยังแค่เด็กอยู่เลย
เคยไหม ที่ตอนเด็ก ๆ มีคนเดินมาบอกว่า เธอเป็นพี่นะ ต้องเป็นตัวอย่างที่ดีให้กับน้อง หรือในหลายครั้งคุณมักจะได้ยินเสียงในหัวตะโกนว่า อย่าอ่อนแอ ไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้นเธอต้องเข้มแข็ง ไม่อย่างนั้นคนข้างหลังอาจจะไม่มีที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ
ถ้าคุณคุ้นเคยกับสถานการณ์เหล่านี้ดี คุณอาจกำลังเรียนรู้ว่าสิ่งที่คุณแบกตลอดมา ไม่ใช่แค่นิสัยหรือตัวตนที่ดี แต่มันมีชื่อที่เรียกว่า Eldest Daughter Syndrome
Eldest Daughter Syndrome คืออะไร
Eldest Daughter Syndrome คือรูปแบบบทบาทที่ลูกสาวคนแรกของบ้านถูกหล่อหลอมให้เข้าไปอยู่ตั้งแต่ยังเด็ก โดยที่มีทั้งคนพูดและไม่มีคนพูดออกมาตรง ๆ ว่า เธอต้องทำแบบนี้นะ
ในจิตวิทยาด้านครอบครัว ปรากฏการณ์นี้เป็นรูปแบบหนึ่งของ parentification หรือ การถูกเลื่อนขั้นเป็นผู้ใหญ่ก่อนวัย โดยเฉพาะแบบที่เรียกว่า emotional parentification คือไม่ได้ถูกบังคับให้ทำงานบ้านหรือดูแลน้องอย่างเดียว แต่ถูกบังคับให้ดูแลอารมณ์ของพ่อแม่ด้วย
เหมือน Wendy ที่ใน Neverland ไม่ได้มีใครบอกให้เธอเป็นแม่ แต่ทุกคนก็เดินมาหาเธอเวลาหิว เวลาเจ็บ เวลาต้องการคนฟัง และเธอก็ทำ เพราะนั่นคือสิ่งที่เธอรู้จักทำมาตลอด
ลักษณะที่หลายคนเป็นมักจะตรงกัน เช่น รู้สึกผิดเมื่อพักผ่อนหรือทำอะไรเพื่อตัวเอง ทำหน้าที่ตัวกลางระหว่างพ่อ แม่ และน้อง ไม่กล้าขอความช่วยเหลือเพราะตลอดชีวิตคือคนที่ช่วยคนอื่น ไวต่ออารมณ์คนรอบข้างจนหลายครั้งลืมว่าตัวเองรู้สึกอะไร และมีมาตรฐานสูงมากกับตัวเองจนไม่เคยรู้สึกว่าทำพอ
ทำไมเรื่องนี้ resonate แรงในเอเชีย และในไทย
ในวัฒนธรรมที่ระบบครอบครัวยังเข้มข้น โดยเฉพาะวัฒนธรรมไทยที่มีคำว่า กตัญญู เป็นหนึ่งในคุณค่าหลัก ลูกสาวคนโตมักถูกคาดหวังให้เป็นผู้ดูแลพ่อแม่ในบั้นปลาย เป็นตัวอย่างที่ดีของน้อง เป็นผู้รับผิดชอบเรื่องเงินเมื่อโตขึ้น และต้องเป็นผู้ที่ไม่ทำให้พ่อแม่ผิดหวัง
ความคาดหวังเหล่านี้อาจมาได้ทั้งในรูปแบบคำสั่ง และในรูปแบบของความรู้สึกและสายตา
ผลคือ ลูกสาวคนโตจำนวนมากในไทยเติบโตมาโดยไม่เคยรู้สึกว่าตัวเองเป็นแค่ลูกได้อย่างเต็มที่ ไม่เคยมีโอกาสงอแง ไม่เคยมีโอกาสเดือดร้อนแล้วมีคนมาดูแล
Wendy ก็เช่นกัน แม้จะอยู่ในดินแดนที่เด็กทุกคนบินได้ แต่เธอยังคงยืนอยู่บนพื้น เพราะมีคนต้องดูแลเสมอ
พี่สาวคนโต กับราคาที่ใจต้องจ่าย
นักจิตวิทยาที่ทำงานกับคนกลุ่มนี้ในวัยผู้ใหญ่ พบรูปแบบที่ซ้ำกัน ดังนี้
หนึ่ง — ความรู้สึกผิดเรื้อรัง ทุกครั้งที่พักหรือสนุก จะมีเสียงในหัวว่า ควรกลับไปทำอะไรที่มีประโยชน์กว่านี้
สอง — มาตรฐานสูงเกินจริง ความผิดพลาดเล็ก ๆ จะถูกขยายในใจเป็นเรื่องใหญ่ เพราะตลอดชีวิตเรียนรู้ว่าเธอผิดไม่ได้ คนอื่นเขาดูเธออยู่
สาม — ความสัมพันธ์ที่เอนเอียง มักเป็นฝ่ายให้มากกว่ารับ และเมื่ออยู่ในความสัมพันธ์ที่อีกฝ่ายพึ่งพา ก็จะรู้สึกคุ้นเคย แม้มันจะเหนื่อยก็ตาม
สี่ — ปัญหาในการขอความช่วยเหลือ การขอช่วยรู้สึกเหมือนเป็นความอ่อนแอ หรือเป็นภาระ ทั้งที่จริง ๆ มันคือทักษะของผู้ใหญ่ที่มีสุขภาพจิตดี
ห้า — Burnout ที่หาสาเหตุไม่เจอ เพราะการเหนื่อยแบบนี้ไม่ใช่เหนื่อยจากงาน มันคือเหนื่อยจากการเป็นผู้ใหญ่ตลอดเวลา โดยไม่เคยมีพื้นที่ให้ตัวเองงอแง
ลองนึกถึง Wendy ตอนที่เธอต้องเดินทางกลับบ้าน เธอไม่ได้กลับเพราะอยากกลับ แต่กลับเพราะน้อง ๆ ต้องการเธอ และนั่นคือชีวิตของเธอตลอดมา ไม่เคยได้เลือกจริง ๆ ว่า ฉันอยากไปไหน
การกลับมาดูแลตัวเอง โดยไม่ทิ้งครอบครัว
สิ่งสำคัญที่สุดที่ต้องเข้าใจคือ การรักษาตัวเองในเรื่องนี้ไม่ใช่การตัดขาดครอบครัว มันคือการกลับมาเห็นว่า ฉันก็เป็นแค่คนคนหนึ่ง ที่มีสิทธิ์เหนื่อย มีสิทธิ์ขอพัก และมีสิทธิ์รับการดูแลบ้าง
ลองเริ่มจากสิ่งเล็ก ๆ เหล่านี้
1. ฝึกพูดและขอเวลาคิด เวลามีคนขอความช่วยเหลือ แทนที่จะตอบว่า “ได้” โดยอัตโนมัติ ลองพูดว่า ขอกลับไปคิดดูก่อนนะ การยืดเวลาแม้ห้านาที ก็ทำให้สมองได้เลือกจริง ๆ ไม่ใช่ตอบตามนิสัย
2. สังเกตเสียงในหัวเวลาพัก เวลาพักผ่อน คุณได้ยินเสียงอะไรบ้าง? ใครเป็นคนพูด? บ่อยครั้งเสียงนั้นไม่ใช่เสียงของคุณ มันคือเสียงของคนในอดีตที่กลายเป็นเสียงในใจ
3. ลองยอมให้ตัวเองไม่ดีในเรื่องเล็ก ๆ เช่น ทิ้งจานในซิงก์หนึ่งคืน ไม่ตอบไลน์ครอบครัวภายในห้านาที พลาดสายโทรศัพท์โดยไม่รีบโทรกลับ เพราะสิ่งเล็ก ๆ เหล่านี้คือการฝึกว่าโลกไม่พังแม้คุณไม่ perfect
4. มีพื้นที่ที่คุณเป็นแค่คุณได้ กิจกรรมหรือความสัมพันธ์ที่ไม่มีบทบาท อย่าง พี่ ลูก คนเก่ง เป็นเพียงแค่คน ๆ หนึ่ง ที่เหนื่อยได้ ขำได้ ผิดได้
5. คุยกับนักจิตวิทยา เรื่องราวที่ฝังมาจากวัยเด็กเป็นเรื่องที่คุยคนเดียวยาก เพราะมันมีหลายเสียงปนกัน นักจิตวิทยาช่วยให้คุณเริ่มแยกแยะได้ว่า ความรู้สึกอันไหนคือของฉันจริง ๆ และอันไหนคือเสียงที่ถูกใส่ไว้
คำถามชวนคิด
Wendy ในตอนท้ายของเรื่องกลับบ้านไป เธอโตขึ้น มีชีวิตของตัวเอง แต่สิ่งที่เธอไม่เคยได้ คือวันที่มีคนถามว่า แล้วเธอล่ะ ต้องการอะไร?
ลองนึกถึงครั้งสุดท้ายที่คุณรู้สึกผิดเวลาพัก ถ้าคุณบอกตัวเองตอนเด็กว่า เธอไม่ต้องเป็นผู้ใหญ่ตอนนี้ก็ได้ เธอจะตอบกลับว่าอะไร?
คุณไม่ได้แค่เป็นพี่ แต่คุณคือมนุษย์คนหนึ่ง
Eldest Daughter Syndrome ไม่ได้บอกว่าครอบครัวคุณไม่รัก หรือพ่อแม่ผิด บางครั้งทุกคนก็แค่ทำเท่าที่ทำได้ในตอนนั้น แต่การยอมรับว่า ฉันก็แบกอะไรมานานเกินวัย คือก้าวแรกของการกลับมาเป็นตัวเองอีกครั้ง
เหมือนที่ Wendy อาจไม่เคยได้บินเหมือนคนอื่นใน Neverland แต่นั่นไม่ได้แปลว่าเธอไม่มีสิทธิ์ได้พักปีก
คุณไม่จำเป็นต้องเลิกรักครอบครัว ไม่จำเป็นต้องเลิกช่วยน้อง ไม่จำเป็นต้องทิ้งหน้าที่อะไร แต่คุณมีสิทธิ์ที่จะเริ่มเห็นว่าตัวเองก็ต้องการการดูแลเหมือนกับคนที่คุณดูแลมาตลอด
ที่ ooca มีนักจิตวิทยาที่เข้าใจบริบทครอบครัวเอเชีย พร้อมเป็นพื้นที่ปลอดภัยให้คุณเริ่มฟังเสียงของคุณตอนเด็ก ที่อาจรอให้ใครสักคนได้ยินมานานแล้ว
แหล่งอ้างอิง (APA 7th)
- Hooper, L. M. (2007). The application of attachment theory and family systems theory to the phenomena of parentification. The Family Journal, 15(3), 217–223. https://doi.org/10.1177/1066480707301290
- Earley, L., & Cushway, D. (2002). The parentified child. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 7(2), 163–178. https://doi.org/10.1177/1359104502007002005
- Engelhardt, J. A. (2012). The developmental implications of parentification: Effects on childhood attachment. Graduate Student Journal of Psychology, 14, 45–52. https://www.tc.columbia.edu/publications/gsjp/
